SAMORZĄDNOŚĆ I DEMOKRACJA LOKALNA

Konwersatorium "Doświadczenie i Przyszłość"

Barbara Imiołczyk, Jerzy Regulski przy współpracy: Wojciecha Kaczmarka, Włodzimierza Puzyny, Sławomira Wysockiego, Olgi Kacperczyk

Raport niniejszy nawiązuje do działalności Konwersatorium "DiP" przed blisko trzydziestu laty. Właśnie na jego forum 12 czerwca 1981 roku zostały przedstawione po raz pierwszy założenia reformy samorządowej. Zrealizowano je dziewięć lat później, gdy pozwoliły na to zmiany polityczne po wyborach w czerwcu 1989. U podstaw reform samorządowych lat 90. leżało przekonanie, że społeczeństwo polskie stanowi jedyną siłę zdolną do przekształcenia ustroju wbrew wszelkim oporom upartyjnionej wówczas administracji. Raport niniejszy prezentuje wiele spostrzeżeń, ocen i postulatów. Oto niektóre z nich:

1. Reforma samorządowa przełamała pięć podstawowych monopoli państwa komunistycznego: monopol polityczny, monopol władzy publicznej, monopol własności publicznej, monopol finansów publicznych, monopol administracji publicznej.

2. Doświadczenia wskazują, że głównymi przeciwnikami reform samorządowych, decentralizujących państwo są także dzisiaj politycy dążący do utrzymania jak największych wpływów na szczeblu centralnym i administracja centralna.

3. Zjawiska nieprzestrzegania zasady pomocniczości i powtórnej centralizacji państwa nasilają się w Polsce, prowadząc do niespójności ustroju, zbędnych konfliktów i spadku zaufania społeczeństwa do władzy. Obserwujemy też dążenia polityków partyjnych do bezpośredniego kierowania maksymalnym zakresem spraw, również na poziomie lokalnym. Z niepokojem obserwujemy w Polsce naruszanie autonomii władz samorządowych zarówno poprzez działania ustawodawcze, jak również poprzez ingerencje administracyjne.

4. Poważnym problemem staje się nadużywanie przez wojewodów prawa do zawieszania uchwał rad jednostek samorządowych. Zgodnie z ustawą interwencje nadzorcze mogą następować jedynie w przypadkach naruszenia obowiązującego prawa. Jednak pojęcie legalności uchwał rad jednostek samorządowych jest rozszerzane przez administracje rządową w sposób nieuzasadniony.

5. W sprawy lokalne próbują także bezpośrednio ingerować ministerstwa. Naruszają tym samym zasadę pomocniczości. W niektórych przypadkach dokonują tego za pomocą regulacji ustawowych, w innych - drogą takich działań ministerstw, które poprzez praktyczne działania przywłaszczają sobie nadmierne uprawnienia.

6. Ostatnio pojawił się, pod pretekstem poszukiwania oszczędności budżetowych,postulat likwidacji kolegiów odwoławczych i przekazania wojewodom roli instancji odwoławczej. Oczywistą intencją tego pomysłu jest kolejne ograniczenie samodzielności samorządów.

7. Konieczne jest likwidowanie przyczyn i możliwości korupcji. Głównym źródłem korupcji są błędy w regulacjach prawnych. Walkę z korupcją należy więc rozpocząć od przeglądu obowiązującego prawa. Drastycznym przykładem korupcjogennego chaosu prawnego jest całkowita dezintegracja systemu gospodarki przestrzennej.

8. Pilnie konieczne są nowe regulacje ustawowe, które zapewnią efektywność działań wójtów i burmistrzów, a jednocześnie uchronią demokrację lokalną przed groźnymi skutkami koncentracji władzy w jednych rękach. Takie regulacje wyeliminują także gorszące spory pomiędzy wybranymi przedstawicielami społeczności lokalnych, które wpływają negatywnie na obraz samorządu i obniżają zaufanie społeczne do niego.

9. Konieczne jest zniesienie wszelkich sztucznych mechanizmów rozdziału mandatów wypaczających wyniki wyborów, takich jak np. ostatnio wprowadzone blokowanie list. W dążeniu do uzyskania korzyści politycznych wprowadzono nowelizację w sposób urągający wszelkim standardom demokratycznego państwa prawa.

10. Konieczne jest wypracowanie perspektywicznej wizji ustroju państwa i określenie roli, jaką w nim ma spełniać samorząd terytorialny.

11. Dawni samorządowcy, którzy przeszli naukę spraw publicznych właśnie we władzach lokalnych, często zapominają o potrzebach i wadze samorządu z chwilą, gdy uzyskają mandat parlamentarny i wchodzą w tryby mechanizmów partyjnych. Nie powstało żadne poważne lobby samorządowe, które wywierałoby presję na rzecz decentralizacji i rozwoju samorządności.

12. Trzeba uniemożliwić partiom politycznym bezpośrednią ingerencję w działalność administracji publicznej. Obywatele muszą mieć pewność, że władze działają zgodnie z prawem, jedynie w imię ich interesów, a nie interesów partii czy jakichkolwiek innych grup.

13. Pilnych działań wymaga reforma finansów lokalnych i jednoznaczne określenie zakresu praw i odpowiedzialności władz samorządowych

__________________________________________________

Powołanie samorządów gminnych zapoczątkowało proces przebudowy państwa. Była to jedna z dwóch reform ustrojowych III Rzeczypospolitej zainicjowanych w 1990 roku. Stanowiła ona jednocześnie pierwszą, wielką akcję dekomunizacji, decentralizacji, demokratyzacji i modernizacji, dokonaną wspólnym wysiłkiem lokalnych społeczności. Udział setek tysięcy ludzi, emocjonalnie zaangażowanych w odbudowę demokracji, zapewnił reformie i gminom wielki sukces. Mieszkańcy dając władzę swym przedstawicielom oczekują, że będą oni wykonywać swoje zadania w sposób godny i odpowiedzialny. Pod tym względem relacje pomiędzy dwoma podstawowymi organami samorządu gminnego: wójtami, burmistrzami i prezydentami dużych miast a radami dają w wielu przypadkach powody do zmartwienia. Stosunki te ulegały poważnej ewolucji przez cały okres istnienia obecnego modelu samorządu. Postulat wzmacniania efektywnej władzy wykonawczej powodował stałe wzmacnianie pozycji wójta. W początkowym okresie wójtowie byli rzeczywiście w zbyt dużym stopniu uzależniani od chwilowych zmian nastrojów politycznych w radach, doraźnych koalicji lub od indywidualnych ataków. Brak stabilności uniemożliwiał sprawność zarządzania. Proces umacniania pozycji władzy wykonawczej został przypieczętowany wprowadzeniem bezpośrednich wyborów wójtów (burmistrzów i prezydentów). Regulacja ta wyraźnie zdefiniowała osoby odpowiedzialne za zarządzanie gminą. Wprowadzając takie rozwiązanie nie dokonano jednak odpowiednich korekt legislacyjnych, polegających na precyzyjnym określeniu zadań i praw rady oraz zdefiniowaniu relacji rada - burmistrz. W rezultacie pojawiły się sprzeczności ustrojowe, które są przyczynami wielu zbędnych konfliktów i trudności.

Rada Miasta Chojnice W Latach 2002-2006

Rada Miasta wybrana została w wyniku przeprowadzonych 27 października 2002 roku powszechnych, równych, bezpośrednich, odbywających się w głosowaniu tajnym wyborów do Rady Miasta Chojnice. Ustalenie liczby radnych dla każdej rady następuje na podstawie liczby mieszkańców zamieszkałych na obszarze działania danej rady, według stanu ewidencji ludności na koniec roku poprzedzającego rok, w którym wybory mają być przeprowadzone. Do Rady Miasta Chojnic IV Kadencji wyłoniono 21 radnych. Radnymi Miasta zostali: Błoniarz- Górna Maria, Bonna Leszek, Eichler Piotr, Erdman Jerzy, Gabryś Edward, Gawroński Zbigniew, Guentzel Jerzy, Janowski Mirosław, Januszewski Zdzisław, Kołak Józef, Kowalik Stanisław, Kuffel Bogdan, Mielke Andrzej, Prądzyńska Maria, Rodziewicz Ryszard, Rogenbuk Marian, Rząska Sławomir, Skiba Józef, Skwierawski Andrzej, Szlanga Antoni, Wenta Marcin. Rada Miasta Chojnice, jako organ stanowiący i kontrolny w Mieście, realizuje zadania, których ogólne ramy nakreśla ustawa o samorządzie gminnym. Formy i zakres tych zadań został także zawarte w Statucie Miasta Chojnice. Jednak w tej części pracy istotne będą nie zadania realizowane przez Rade, a sam sposób jej pracy z uwzględnieniem pierwszej sesji IV kadencji. Rada dokonuje wyboru przewodniczącego i dwóch jego zastępców na pierwszej sesji. Czynności związane ze zwołaniem pierwszej sesji obejmują: określenie daty, godziny i miejsca pierwszej sesji nowo wybranej Rady, przygotowanie projektu porządku obrad, dokonanie otwarcia sesji, powierzenie przewodnictwa obrad najstarszemu wiekiem spośród radnych obecnych na sesji. Przewodniczący Rady (w przypadku jego nieobecności właściwy Zastępca Przewodniczącego Rady), w szczególności zwołuje sesje Rady, przewodniczy obradom, sprawuje policję sesyjną, kieruje obsługą kancelaryjną posiedzeń Rady, zarządza i przeprowadza głosowanie nad projektami uchwał, podpisuje uchwały rady, czuwa nad zapewnieniem warunków niezbędnych do wykonywania przez radnych ich mandatu. Przewodniczący Rady, oprócz wcześniej wymienionych uprawnień, jest także upoważniony do reprezentowania Rady na zewnątrz. Do obowiązków Zastępcy Przewodniczącego Rady należy wykonywanie zadań zastrzeżonych przez ustawę lub Statut dla Przewodniczącego Rady w razie wakatu na stanowisku Przewodniczącego Rady. Radni swoją obecność na sesjach czy też posiedzeniach komisji potwierdzają podpisem na liście obecności. Rada Miejska w drodze odrębnej uchwały określa wysokość diet oraz tryb ich wypłacania. W przypadku notorycznego uchylania się przez radnego od wykonywania jego obowiązków, Przewodniczący Rady może wnioskować o udzielenie radnemu upomnienia. W przypadku gdy pracodawca zatrudniający radnego wysuwa wniosek o rozwiązanie z nim stosunku pracy, Rada może powołać komisję doraźną do zbadania wszystkich okoliczności sprawy. Komisja przedkłada swoje ustalenia i propozycje na piśmie Przewodniczącemu Rady. Członkowie IV Kadencji Rady Miejskiej Chojnice, po raz pierwszy spotkali się w dniu 15 listopada 2002 roku. Porządek tej sesji był następujący: otwarcie Sesji; złożenie ślubowania przez radnych kadencji 2002-2006; stwierdzenie quorum; przyjęcie porządku obrad; wybór Sekretarza Sesji oraz komisji skrutacyjnej i komisji wniosków; wybór Przewodniczącego Rady Miejskiej; wybór zastępców Przewodniczącego Rady Miejskiej; projekt uchwały w sprawie stwierdzenia wygaśnięcia mandatu radnego Arseniusza Finstera (złożenie ślubowania przez Burmistrza Miasta oraz wystąpienie Burmistrza Miasta Chojnice); projekt uchwały w sprawie uchwalenia Statutu Miasta; projekt uchwały w sprawie przyjęcia darowizny; projekt uchwały w sprawie zbycia nieruchomości; projekt uchwały w sprawie zbycia nieruchomości za poniesione nakłady; projekt uchwały w sprawie wygaśnięcia mandatu radnego; projekt uchwały w sprawie stwierdzenia wygaśnięcia mandatu radnych; głosowanie wniosków; zakończenie I Sesji Rady Miejskiej w Chojnicach. Obrady Sesji kadencji 2002-2006 otworzył i poprowadził do czasu wyboru Przewodniczącego najstarszy wiekiem, obecny na sali radny Rady Miejskiej Józef Pokrzywnicki. Pierwszą decyzją Rady, po wcześniejszym powołaniu Komisji Skrutacyjne, był wybór Mirosława Janowskiego na stanowisko Przewodniczącego Rady Miasta (uchwała Nr I/1/2002). Zgodnie z ustawą o samorządzie gminny z dnia 8 marca 1990 r. z późniejszymi zmianami przewodniczącego jak i zastępców przewodniczących Rady Miasta wybiera się w głosowaniu tajnym bezwzględną większością głosów. Kolejnym punktem obrad było także głosowanie tajne, w którym na wiceprzewodniczących wybrano Stanisława Kowalika oraz Edwarda Gabrysia. W dalszej części obrad Rada przyjęła uchwałę w sprawie stwierdzenia wygaśnięcia mandatu radnego Arseniusza Finstera (Uchwała Nr I/3/2002), który objął urząd burmistrza miasta, uchwałę w sprawie przyjęcia Statutu Miasta Chojnice wraz z przyjętą poprawką (uchwała Nr I/4/02), uchwałę w sprawie przyjęcia darowizny (uchwała Nr I/5/02), uchwałę w sprawie zbycia nieruchomości (uchwała Nr I/6/02), uchwałę w sprawie zbycia nieruchomości za poniesione nakłady wraz ze zgłoszoną autopoprawką (uchwała Nr I/7/02) oraz uchwałę w sprawie stwierdzenia wygaśnięcia mandatu radnych Józefa Pokrzywnickiego i Edwarda Pietrzyka (uchwała Nr I/8/02).Wolnych wniosków nie zgłoszono. Podczas trwania IV kadencji (w latach 2002-2006) Rada Miasta Chojnic spotkała się wielokrotnie. W roku 2002 odbyły się 3 sesje, w roku 2003 było 11 sesji, w roku 2004 - 14 sesji, w 2005 odbyto 12 sesji i w roku kończącym kadencje 2006 radni spotkali się na 9 sesjach. Przez okres 4-letni, przyjęto 441 uchwał i 85 wniosków. Ostatnia sesja opisywanej kadencji odbyła się w dniu 27 października 2006 roku.